Δημοσίευσηαπό looking for the unknown » 09 Απρ 2025, 00:24
Χανς Πρίμας
1. Δεσπόζουσες και κατώτερες λειτουργίες
Οι σκοτεινές όψεις της φυσικής επιστήμης αφορούν σ’ αυτό, το οποίο φοβόμαστε εμείς οι φυσικοί επιστήμονες ως μιαν απειλή για την επιστημονική μας αυτο-εικόνα, και για το οποίο τις περισσότερες φορές δεν μιλάμε σε πανηγυρικούς λόγους. Παρ’ όλ’ αυτά, η σκοτεινή πλευρά της φυσικής επιστήμης είναι τόσο πραγματική όσο κι η φωτεινή. Στο όλον της φυσικής επιστήμης ανήκει κι ο τρόμος κι «η ατομική βόμβα ως σύμβολο του πολιτισμού μας (της κουλτούρας μας)». Όμως οι σκοτεινές όψεις έχουν και θετικές ποιότητες, που μπορούμε να τις ξανακερδίσουμε, αν συμπεριλάβουμε το κατ’ αρχάς αποποιημένο ή αποκηρυγμένο στην επιστημονικο-φυσική συνομιλία. Μόνον αν αναγνωρίσουμε τις δυνάμεις του σκότους, μπορεί να αναπτυχθή περαιτέρω η φυσική επιστήμη, χωρίς να πέση η ίδια θύμα. Αυτή είναι μια προβληματική, την οποία δεν μπορούν να πλησιάσουν με ελπίδα επιτυχίας μόνο με τη δική τους μεθοδολογία οι φυσικοί επιστήμονες. Χρειαζόμαστε βοήθεια γι’ αυτό, μεταξύ άλλων απ’ τη φιλοσοφία και την ψυχολογία – όχι ως ακαδημαϊκή απασχόληση, αλλ’ ως modus vivendi (τρόπο ζωής).
Είναι στη φύση του πράγματος, ότι αυτά που αναπτύσσω μένουν σχεδιογραφικά. Θέλω προσέτι να περιοριστώ εδώ σε δυό επιμέρους όψεις: τον συστηματικό αποχωρισμό της αισθητικής λειτουργίας απ’ τη θεωρία της ύλης και τον ρόλο της διαίσθησης και της μαγείας-γοητείας στις φυσικές επιστήμες. Χρησιμοποιώ σ’ αυτό τη γιουγκιανή τυπολογία ακόμα και για συλλογικά φαινόμενα, γιατί είναι μια αρωγός (βοηθητική) ρυθμιστική αρχή για τη συζήτηση συλλογικά ενεργών αυτόνομων ψυχικών δυνάμεων στην εξέλιξη στην επιστήμη, την ιατρική και την τεχνική. Δημιουργικότητα, μαγεία-γοητεία, τυφλότητα και ψευδαίσθηση-φαντασίωση εμφανίζονται όχι μόνον ατομικά, αλλά και σε αντικειμενικά ορατές συλλογικές ενέργειες-λειτουργίες (σ.σ.: Μιλάω λοιπόν κυρίως για τις «φυσικές επιστήμες» και ό χ ι για τους φυσικούς επιστήμονες ως άτομα, έτσι ώστε το «ψυχολογικό» δεν πρέπει να κατανοηθή εδώ με την έννοια του ατομικά ψυχολογικού).
Ο Γιουνγκ ορίζει τη συνείδηση ως τη σχέση ψυχικών γεγονότων προς ένα ονομαζόμενο «Εγώ» γεγονός, το οποίο σχετίζεται προς τον εξωτερικό κόσμο μέσα απ’ τις τέσσερις λειτουργίες, αίσθηση, σκέψη, αντίληψη (επαίσθηση) και διαίσθηση (σ.σ.: Η καθομιλούμενη ορολογία προκαλεί σύγχυση. Είναι σημαντικό να διακρίνουμε σαφώς τους όρους αίσθηση, διαίσθηση, φαντασία, αντίληψη και συγκίνηση. Πρέπει να προσεχθή ιδιαίτερα η καθομιλούμενη διπλή σημασία της λέξης «αντίληψη». Ο Γιουνγκ μιλάει για «αντίληψη», όταν πρόκειται για αισθήματα – με την έννοια της γαλλικής λέξης sentiment. Χρησιμοποιούμε όμως την ίδιαν έννοια και για να εκφράσουμε μια διαίσθηση: «Είχα το αίσθημα, ότι…». Αντίληψη είναι περαιτέρω για τον Γιουνγκ μια ε κ τ ι μ η τ ι κ ή λ ε ι τ ο υ ρ γ ί α , έτσι ώστε να επιδεικνύη η διαφοροποιημένη αντίληψη έναν ορθολογικό κι όχι συγκινησιακό χαρακτήρα. Και τα δυό, σκέψη και αντίληψη, παράγουν-γεννούν μιαν ε κ τ ί μ η σ η και είναι ο ρ θ ο λ ο γ ι κ έ ς λειτουργίες. «Η διαίσθηση, για την οποία χρησιμοποιούμε επίσης τη λέξη αντίληψη, είναι αντίθετα μια π α ρ ά λ ο γ η λειτουργία». Η αίσθηση είναι συνειδητή, κι η διαίσθηση ασυνείδητη αντίληψη). Στη διάλεξή του «Ψυχολογική τυπολογία» χαρακτήρισε ο Γιουνγκ αυτές τις τέσσερις ψυχικές βασικές λειτουργίες ως εξής:
«Το αισθητικό συμβάν διαπιστώνει κυρίως, ότι κάτι είναι (υπάρχει), η σκέψη, τί σημαίνει, το αίσθημα, τί αξίζει, κι η διαίσθηση είναι υπόθεση και προαίσθηση για το από πού και προς τα πού. Χαρακτηρίζω την αίσθηση και την προαίσθηση ως παράλογες (μη ορθολογικές) λειτουργίες, καθώς στρέφονται κι οι δυό προς το αυτόχρημα (εντελώς) υπαρκτό και δεδομένο. Σκέψη και αντίληψη είναι αντίθετα ως κριτικές λειτουργίες ορθολογικές».
Οι τέσσερις βασικές λειτουργίες είναι κατ’ αρχήν εντελώς ισότιμες, βρίσκονται όμως αναμεταξύ τους σε σχέση ανά δ ύ ο α ν τ ί θ ε τ ω ν ζ ε υ γ α ρ ι ώ ν . Στη δ ι α φ ο ρ ο π ο ι η μ έ ν η κατάσταση είναι η σκέψη κι η αντίληψη ο ρ θ ο λ ο γ ι κ έ ς, η αίσθηση (το αίσθημα) κι η διαίσθηση α ν ο ρ θ ο λ ο γ ι κ έ ς (παράλογες) λειτουργίες. Αυτά τα δυό αντίθετα ζεύγη σκέψη/αντίληψη και αίσθηση/διαίσθηση αντιπροσωπεύουν συμπληρωματικές όψεις, που δεν μπορούν να είναι ταυτόχρονα υψηλά διαφοροποιημένες. Οι τέσσερις βασικές λειτουργίες και τα δυό αντίθετα ζεύγη παριστάνονται συνήθως διασταυρωμένα με τον τρόπο της μαντάλα απ’ τον Γιουνγκ. Η λειτουργία που βρίσκεται απέναντι απ’ την περισσότερο διαφοροποιημένη είναι σχετικά αδιαφοροποίητη, κυριευμένη απ’ το ασυνείδητο και ονομάζεται η κ α τ ώ τ ε ρ η λ ε ι τ ο υ ρ γ ί α. Αν είναι π.χ. η σκέψη ανώτερη, τότε είναι η αντίληψη κατώτερη˙ αν είναι η αίσθηση υψηλά διαφοροποιημένη, τότε είναι η διαίσθηση αδιαφοροποίητη. Η κατώτερη λειτουργία συνδυάζεται πάντα με μιαν αρχαϊκή όψη.
Τρεις απ’ τις τέσσερις βασικές λειτουργίες μπορούν να είναι σχετικά διαφοροποιημένες και στη διάθεση της συνείδησης. Όμως ο Γιουνγκ δεν πιστεύει, πως είναι ανθρωπίνως δυνατό να διαφοροποιήσουμε ομοιόμορφα και τις τέσσερις λειτουργίες και παρατηρεί σ’ αυτό: «Θα καθιστούσαμε εξάλλου τις τέσσερις λειτουργίες, αν μπορούσαμε να τις διαφοροποιήσουμε ομοιόμορφα, μόνο συνειδητά αξιοποιήσιμες λειτουργίες. Θα χάναμε όμως τότε την πολυτιμότατη σχέση με το ασυνείδητο μέσα απ’ την κατώτερη λειτουργία». Το αυτόνομο σύμπλεγμα ελλιπώς αναπτυγμένων λειτουργιών, όλ’ αυτά δηλαδή που δεν βρίσκονται στο φως της συνείδησης, το χαρακτηρίζει ο Γιουνγκ ως σ κ ι ά.
συνεχεια
0 .
.......τό Φρέαρ......
