«Μπαμπά είμαστε Λαζοί ή Τούρκοι;»

[Ακρίδης Κατσαριδόπουλος]

Ο Πόντος στο επίκεντρο των συγκρούσεων μεταξύ των Οθωμανών και του Ουζούν Χασάν

Ο γεωγραφικός παράγων καθόρισε τις τύχες του μικρασιατικού Πόντου και την εξέλιξη της ιστορίας του. Ο κλειστός αυτός χώρος δεν προσφερόταν σε επιδρομές και πολεμικές ενέργειες από τη θάλασσα. Από την ξηρά πάλι, απομονωμένος με ορεινούς όγκους από το εσωτερικό της υπόλοιπης Μικράς Ασίας, είχε με αυτή μια μοναδική οδό επικοινωνίας, τον δύσβατο δρόμο Τραπεζούντος- Ερζερούμ-Ταυρίδος.

Η από τη φύση οχυρή λοιπόν αυτή περιοχή μπορούσε να γίνει τελείως απρόσβλητη, αν κανείς κατείχε την παραλιακή σχεδόν δίοδο που οδηγούσε από τον Καυκάσιο χώρο στη Μικρά Ασία και τον δρόμο Ερζερούμ-Τραπεζούντος, τουλάχιστον στη δίοδο της Ζύγανας. Αυτός είναι ο λόγος που τόσο οι Ρωμαίοι όσο και οι Βυζαντινοί χρησιμοποίησαν τον ποντιακό χώρο ως βάση ανεφοδιασμού και αντεπιθέσεως κατά των εχθρών που επέδραμαν από την Ανατολή. Ο Πόντος και ειδικότερα η πρωτεύουσά του Τραπεζούς ήταν η υποχρεωτική είσοδος γι' αυτόν που πορευόταν προς την Ανατολή. Η κατοχή του μικρασιατικού Πόντου ήταν επίσης απαραίτητη για λόγους στρατηγικούς σ' αυτόν που κατείχε τη δυτική Μικρά Ασία και τον Ελλήσποντο, γιατί διαφορετικά, δηλαδή αν ο εισβολέας από την Ανατολή κατείχε τον ποντιακό χώρο, κινδύνευε να πλευροκοπηθεί και να υπερφαλαγγισθούν οι δυνάμεις του από εκείνες του εχθρού.

Για τους λόγους αυτούς, ο σουλτάνος Μεχμέτ Β ́ θέλησε να καταλάβει το κράτος των Μεγάλων Κομνηνών και την πρωτεύουσά του Τραπεζούντα. Ήθελε να έχει ασφαλισμένα τα πλευρά του στη μελλοντική του επίθεση κατά του μεγάλου αντιπάλου του Ουζούν Χασάν. Αλλά για τον ίδιο ακριβώς λόγο και ο Τουρκομάνος αυτός ηγέτης είχε καλλιεργήσει και συνάψει φιλία και συμμαχία με τους Μεγάλους Κομνηνούς και είχε ζητήσει από αυτούς την περιοχή της Καππαδοκίας. Για την επιτυχή αναμέτρησή του με τον Οθωμανό σουλτάνο και για την προώθησή του προς τα δυτικά έπρεπε οπωσδήποτε ο ποντιακός χώρος να κατέχεται είτε από τον ίδιο είτε από φιλικές προς αυτόν δυνάμεις. Γύρω στο 1461 η προώθησή του δυτικά από το Ερζιγκιάν σταμάτησε, όταν ο Μεχμέτ Β ́ με σύντονη και απροσδόκητη πορεία και με σημαντικές δυνάμεις παρουσιάσθηκε στα σύνορα του κράτους του. Μάλιστα τότε υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τον σύμμαχό του Δαβίδ Κομνηνό και να μείνει ουδέτερος, ενώ το κράτος εκείνου υποτασσόταν στους Οθωμανούς. Ύστερα από αυτό ο Ουζούν Χασάν δεν μείωσε τις προπαρασκευές του για την αναμέτρηση με τον Μεχμέτ Β ́ ούτε και τις διπλωματικές κινήσεις του στη Δύση.

Το 1469 στην Ανατολή και στη Δύση κυκλοφορούσαν επίμονα φήμες ότι πολλά φύλα στη Μικρά Ασία είχαν προσχωρήσει στον Ουζούν Χασάν και ότι η πόλη της Τραπεζούντος επρόκειτο να καταληφθεί από αυτόν. Πρώτος αντίπαλος του Ουζούν Χασάν ήταν ο διοικητής της περιφέρειας της Αμασείας, ο γιός του σουλτάνου Μεχμέτ Β ́ Βαγιαζίτ. Ο νεαρός Οθωμανός πρίγκιπας είχε ήδη προβεί στις πρώτες αντενέργειες: διέταξε τη θανάτωση του διοικητή της πόλεως της Αμασείας, του Χιδίρ πασά, γνωστού από την κατάληψη του Πόντου το 1461, με το αιτιολογικό ότι είχε έλθει σε συνεννόηση με απεσταλμένους του Ουζούν Χασάν.

Ένα άλλο επεισόδιο δείχνει ότι η δραστηριότητα του Τουρκομάνου ηγέτη είχε εισχωρήσει σ' αυτό το ίδιο το περιβάλλον του σουλτάνου: Στις 3 Σεπτεμβρίου του 1470 ο σουλτάνος διέταξε την άγρια θανάτωση μπροστά του και μπροστά στον στρατό ενός ανώτατου αξιωματούχου του στρατού με την κατηγορία ότι είχε έλθει και αυτός σε συνεννόηση με τον Ουζούν Χασάν και είχε σχεδιάσει στασιαστικές κινήσεις κατά του σουλτάνου. Επρόκειτο για έναν Αλβανό, που είχε κτήματα στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας κοντά στο κράτος των Τουρκομάνων.

Το έτος 1471 υπήρξε έτος διπλωματικής δραστηριότητος και στην Ανατολή και στη Δύση για τη συγκρότηση ενός συνασπισμού κατά του Οθωμανού σουλτάνου. Ο Ουζούν Χασάν, όταν διέλυσε ολότελα της συμφωνίες ειρήνης και φιλίας με τον Μεχμέτ Β ́, απευθύνθηκε στη Δύση, στο Βατικανό και στη Βενετία. Επιζητούσε εξέγερση των Δυτικών κατά των Οθωμανών και ενεργό βοήθεια στον αγώνα που θα έκανε ο ίδιος με τους συμμάχους του μουσουλμάνους. Τα Χριστούγεννα του ίδιου έτους ο πάπας εξουσιοδότησε έξη καρδιναλίους — ανάμεσά τους και τον γηραιό Έλληνα καρδινάλιο από την Τραπεζούντα Βησσαρίωνα — για να επισκεφθούν διάφορες χώρες με σκοπό να τις ξεσηκώσουν σε πόλεμο κατά των Οθωμανών. Οι προσπάθειες όμως αυτές, όπως και τόσες άλλες προηγουμένως, δεν απέδωσαν.

Οπωσδήποτε τον κίνδυνο συντονισμένων ενεργειών εκ μέρους της Δύσεως συνειδητοποίησε ο Μεχμέτ Β ́, και γι' αυτό προσπάθησε να έλθει σε συνεννόηση με τη Βενετία, για να καθυστερήσει τα γεγονότα και να καταστήσει αδύνατη τη συνεργασία Βενετών και Ουζούν Χασάν. Εν τω μεταξύ ο ίδιος ο Τουρκομάνος αρχηγός είχε συγκεντρώσει γύρω του όλους τους εχθρούς του Μεχμέτ Β ́ και ανάμεσά τους τους δύο μουσουλμάνους αδελφούς πρίγκιπες της Καραμανίας, τον Πιρ Αχμέτ και τον Κασσίμ, που ήταν φυγάδες από την ήδη κατακτημένη από τους Οθωμανούς χώρα τους.

Πρώτος άρχισε τις επιχειρήσεις κατά των Οθωμανών ένας Έλλην που κατά την παράδοση ήταν ανιψιός του Δαβίδ (άραγε ο Αλέξιος, ο γιός του Αλεξάνδρου Κομνηνού;). Με τη συγκατάθεση του Ουζούν Χασάν και με δύναμη Γεωργιανών προχώρησε στην περιοχή της Τραπεζούντος τον Μάιο του 1472 και έφθασε ως την ίδια την πόλη. Οι Οθωμανοί έστειλαν στην πολιορκημένη από τους χριστιανούς Τραπεζούντα βοήθεια με 9 γαλέρες και 25 ιστιοφόρα. Οι νέες αυτές δυνάμεις, μαζί με εκείνες που υπήρχαν μέσα στην πόλη, εκμηδένισαν τα σχέδια του Κομνηνού πρίγκιπα, που και η έλλειψη εφοδίων τον πίεζε πάρα πολύ. Έτσι το σχέδιο ανακαταλήψεως της Τραπεζούντος ματαιώθηκε. Τη φορά αυτή οι μωαμεθανοί Τούρκοι υπεράσπισαν αποτελεσματικά την Τραπεζούντα από τους χριστιανούς επιδρομείς.

Το επεισόδιο αυτό ήταν η απαρχή των πολεμικών επιχειρήσεων μεταξύ Μεχμέτ Β ́ και Ουζούν Χασάν, που κατέληξαν τον Αύγουστο του 1473 στην ολοκληρωτική ήττα του τελευταίου. Παρά την ήττα του, ο Τουρκομάνος ηγέτης συνέχισε τις προσπάθειές του για να υποκινήσει τους Δυτικούς εναντίον της οθωμανικής αυτοκρατορίας ως τον θάνατό του, τον Ιούνιο του 1478.

Η πολεμική αυτή επιχείρηση είναι συνδεδεμένη άμεσα με τον ποντιακό χώρο, όχι μόνο επειδή η πρώτη σύγκρουση για την αναβίωση του κράτους των Μεγάλων Κομνηνών έγινε από έναν Κομνηνό, αλλά και γιατί ο Ουζούν Χασάν ο ίδιος ποτέ δεν έπαψε να απαιτεί από τον Μεχμέτ Β ́ τα εδάφη του κράτους των Μεγάλων Κομνηνών. Λίγο πριν από την τελική σύγκρουση ο Ουζούν Χασάν με μήνυμά του στον Μεχμέτ Β' ζητούσε μεταξύ άλλων απαιτήσεών του να του δοθεί η πόλη της Τραπεζούντος και η περιοχή της, γιατί ανήκαν στον πεθερό του Δαβίδ Κομνηνό.

Ανάμεσα σε πολλές προφορικές παραδόσεις που αναφέρονται σε πολεμικά επεισόδια, μία φαίνεται να συνδυάζεται με τα γεγονότα αυτά. Λέγεται ότι οι κάτοικοι της Ματσούκας, περιοχής ΝΑ. της Τραπεζούντος, κατέβηκαν μια Παρασκευή από τις ορεινές κατοικίες τους στην Τραπεζούντα, βρήκαν τις πύλες ανοικτές και μπήκαν μέσα. Οι Τούρκοι όμως υπερασπιστές τους συνέλαβαν και τους εκτέλεσαν όλους σε μια πλατεία έξω από την περιτειχισμένη πόλη. Η πλατεία από τότε ονομάσθηκε Γκιαούρ Μεϊντάν, δηλαδή Πλατεία των Απίστων, και η πύλη, από όπου μπήκαν οι Ματσουκαίοι, κάθε Παρασκευή έμενε κλειστή.