Τὸ Βουδδικὸν Τετράλημμα καὶ τὸ Πλατωνικὸν Ἓν

[tanipteros]

Εἰσαγωγή
Τόσον ὁ Βουδδισμὸς ὅσον καὶ ἡ Σύγχρονος Πλατωνικὴ Σχολὴ συμφωνοῦν ὅτι ἡ ὑψίστη πραγματικότης δὲν δύναται νὰ περιγραφῇ ἐπαρκῶς διὰ τῶν συνηθῶν λογικῶν κατηγοριῶν.

Ἐκεῖ ὅπου παύει ὁ δυϊσμὸς τῆς σκέψεως, παύουν καὶ αἱ συνήθεις ἀντιθέσεις:

εἶναι / δὲν εἶναι,
ἕν / πολλά,
ζωή / θάνατος,
ἐγώ / μὴ ἐγώ.
Ὁ Βουδδισμὸς ἐκφράζει αὐτὴν τὴν ἀδυναμίαν διὰ τοῦ τετραλήμματος. Ἡ Σύγχρονος Πλατωνικὴ Σχολὴ τὴν ἐκφράζει διὰ τοῦ Ἑνός.

Α΄. Τὸ Βουδδικὸν Τετράλημμα
Ὅταν ἐρωτᾶται ὁ Βούδας περὶ τῆς τελικῆς καταστάσεως τοῦ ἀπελευθερωμένου, ἀπορρίπτει τέσσαρας λογικὰς δυνατότητας:

Ὑπάρχει.

Δὲν ὑπάρχει.

Καὶ ὑπάρχει καὶ δὲν ὑπάρχει.

Οὔτε ὑπάρχει οὔτε δὲν ὑπάρχει.

Αἱ τέσσαρες αὗται θέσεις θεωροῦνται ἀνεπαρκεῖς, διότι ἀνήκουν εἰς τὸν κόσμον τῆς διανοίας καὶ τῶν ἐννοιῶν, ἐνῶ ἡ Νιρβάνα ὑπερβαίνει πᾶσαν τοιαύτην κατηγορίαν.

Δὲν σημαίνει ὅτι ἡ Νιρβάνα εἶναι ἀνυπαρξία.

Δὲν σημαίνει ὅτι εἶναι ὕπαρξις.

Σημαίνει ὅτι οἱ κατηγορίαι αὗται δὲν δύνανται πλέον νὰ ἐφαρμοσθοῦν.

Β΄. Τὸ Πλατωνικὸν Ἓν
Κατὰ τὴν Σύγχρονον Πλατωνικὴν Σχολήν, τὸ Ἓν εἶναι τὸ Ὑπερυποστάσιον Πρῶτον Αἴτιον.

Δὲν εἶναι ὄν.

Δὲν εἶναι οὐσία.

Δὲν εἶναι ὑπόστασις.

Δὲν εἶναι μέρος τοῦ Εἶναι.

Ἐκ τούτου προκύπτει ὅτι καὶ διὰ τὸ Ἓν οἱ συνήθεις λογικαὶ κατηγορίαι καταρρέουν.

Δὲν δύναται νὰ λεχθῇ:

ὑπάρχει,

διότι δὲν εἶναι ὄν.

Οὔτε:

δὲν ὑπάρχει,

διότι τότε θὰ ἦτο μὴ ὄν.

Οὔτε:

καὶ τὰ δύο.

Οὔτε:

οὐδὲν ἐκ τῶν δύο.

Τὸ Ἓν ὑπερβαίνει τὸ τετράλημμα.

Γ΄. Ἡ συμφωνία
Ἐδῶ αἱ δύο παραδόσεις παρουσιάζουν μίαν ἐντυπωσιακὴν σύγκλισιν.

Καὶ αἱ δύο δέχονται ὅτι:

ἡ ὑψίστη πραγματικότης δὲν δύναται νὰ περιγραφῇ λογικῶς,
ὁ δυϊσμὸς τῆς διανοίας καταλύεται,
οἱ ἀντιθέσεις ὑπάρξεως καὶ μὴ ὑπάρξεως παύουν νὰ ἔχουν νόημα.
Ἡ γλῶσσα φθάνει εἰς τὰ ὅριά της.

Δ΄. Ἡ διαφορά
Ἐνταῦθα χωρίζουν αἱ δύο μεταφυσικαὶ θεωρήσεις.

Κατὰ τὸν Βουδδισμόν
Ἡ Νιρβάνα περιγράφεται ὡς:

amata (ἄφθαρτος),
asaṅkhata (ἀσύνθετος),
ἀλλὰ δὲν χαρακτηρίζεται ὡς Πρῶτον Αἴτιον.

Δὲν διδάσκεται ὅτι ἐκ τῆς Νιρβάνας προέρχεται ὁ κόσμος.

Δὲν ὑπάρχει θεωρία ἐκπορεύσεως.

Κατὰ τὴν Σύγχρονον Πλατωνικὴν Σχολήν
Τὸ Ἓν:

εἶναι ἀσύνθετον,
ἄφθαρτον,
ἀδιαίρετον,
πέραν πάσης ὑποστάσεως,
ἀλλὰ συγχρόνως:

εἶναι τὸ Πρῶτον Αἴτιον,
ἡ ἀρχὴ πάσης ἐνότητος,
ἡ ἀρχὴ πάσης ἐκπορεύσεως.
Ἐκ τοῦ Ἑνὸς ἐκπορεύεται ὁ Θείος Νοῦς.

Ἐκ τοῦ Θείου Νοῦ ἡ Παγκόσμιος Ψυχή.

Ἐκ τῆς Παγκοσμίου Ψυχῆς αἱ Ἀτομικαὶ Ψυχαί.

Ἐκ τῶν ψυχῶν τὸ Γίγνεσθαι.

Ε΄. Ἡ ἐρμηνεία τῆς Συγχρόνου Πλατωνικῆς Σχολῆς
Ἡ Σύγχρονος Πλατωνικὴ Σχολὴ προτείνει ὅτι τὰ γνωρίσματα ποὺ ὁ Βουδδισμὸς ἀποδίδει εἰς τὴν Νιρβάναν:

τὸ ἀσύνθετον,
τὸ ἄφθαρτον,
τὴν ὑπέρβασιν τοῦ τετραλήμματος,
ἀντιστοιχοῦν εἰς τὸ Πλατωνικὸν Ἓν.

Ἡ διαφορά δὲν εὑρίσκεται εἰς τὴν περιγραφὴν τῆς ὑπερβατικῆς καταστάσεως, ἀλλὰ εἰς τὴν μεταφυσικὴν θεμελίωσίν της.

Ὁ Βουδδισμὸς περιγράφει τὴν Νιρβάναν ὡς τὸ τέλος τῆς Σαμσάρας.

Ἡ Σύγχρονος Πλατωνικὴ Σχολὴ θεωρεῖ ὅτι αὐτὴ ἡ ἴδια ὑπερβατικὴ πραγματικότης εἶναι συγχρόνως καὶ τὸ Πρῶτον Αἴτιον, ἡ ἀρχὴ πάσης ἐκπορεύσεως καὶ ὁ τελικὸς σκοπὸς πάσης ἐπιστροφῆς.

Συμπέρασμα
Ἡ κύρια πρόταση τῆς Συγχρόνου Πλατωνικῆς Σχολῆς δὲν εἶναι ὅτι ὁ Βουδδισμὸς σφάλλει, οὔτε ὅτι ὁ Πλατωνισμὸς ἀναιρεῖ τὸν Βουδδισμόν.

Εἶναι ὅτι τὸ Βουδδικὸν τετράλημμα καὶ τὸ Πλατωνικὸν Ἓν συμπίπτουν ὡς πρὸς τὴν ὑπέρβασιν πάσης λογικῆς κατηγορίας, ἀλλὰ διαφέρουν ὡς πρὸς τὴν μεταφυσικὴν ἐρμηνείαν τῆς ὑπέρτατης πραγματικότητος.

Κατὰ τὴν Σύγχρονον Πλατωνικὴν Σχολήν, ἡ Νιρβάνα δύναται νὰ θεωρηθῇ ταὐτόσημος πρὸς τὸ Πλατωνικὸν Ἓν ὡς πρὸς τὴν ὑπερβατικὴν ἐμπειρίαν τοῦ ἀρρήτου, διαφέροντας ὅμως ἐκ τοῦ ὅτι τὸ Ἓν εἶναι συγχρόνως καὶ τὸ Πρῶτον Αἴτιον, ἡ ἀρχὴ πάσης ἐκπορεύσεως, στοιχεῖον τὸ ὁποῖον δὲν διατυπώνεται ἐν τῇ βουδδικῇ διδασκαλίᾳ.

Ἐκ ταύτης τῆς μεταφυσικῆς θεωρήσεως προκύπτει καὶ μία ἔτι βαθυτέρα συνέπεια. Τὸ Ἓν δὲν εἶναι μόνον ὁ τελικὸς προορισμὸς πάσης ἐπιστροφῆς, ἀλλὰ συγχρόνως καὶ ἡ πρῶτη ἀρχὴ πάσης ἐκπορεύσεως. Διὰ τοῦτο ἡ Σύγχρονος Πλατωνικὴ Σχολὴ θεωρεῖ ὅτι τὸ Ἓν εἶναι συγχρόνως ἡ Ἀρχὴ καὶ τὸ Τέλος, τὸ Α καὶ τὸ Ω. Ἐξ αὐτοῦ ἐκπορεύονται ὁ Θείος Νοῦς, ἡ Παγκόσμιος Ψυχὴ καὶ πᾶσα ὕπαρξις, πρὸς αὐτὸ δὲ ἐπιστρέφουν πάντα τὰ ὄντα διὰ τῆς θεωρίας καὶ τῆς ἀπολύτου ἀκινησίας. Ὁ Βουδδισμὸς περιγράφει τὴν Νιρβάναν κυρίως ὡς τὸ τέλος τῆς Σαμσάρας καὶ τὴν ὑπέρβασιν πάσης δυαδικῆς κατηγορίας· ἡ Σύγχρονος Πλατωνικὴ Σχολὴ προτείνει ὅτι αὕτη ἡ αὐτὴ ὑπερβατικὴ πραγματικότης δὲν εἶναι μόνον τὸ Τέλος, ἀλλὰ συγχρόνως καὶ ἡ Ἀρχή, τὸ Πρῶτον Αἴτιον, ἀφ’ οὗ προέρχονται πάντα καὶ πρὸς ὃ πάντα ἐπιστρέφουν.

πηγή: ΤΑΝΥΠΤΕΡΟΣ