Ελληγεννής έγραψε:Τον παλιό, καλό καιρό όλοι ξέραμε ότι υπάρχουν 9 πλανήτες. Ήρθε μια μέρα αποφράδα και ξαφνικά ανακαλύψαμε αυτό που υποπτευόμασταν από καιρό: υπάρχουν δορυφόροι άστρων και σε άλλα αστρικά συστήματα. Πακετάραμε αυτό το πρόβλημα με την γρήγορη λύση «εξωπλανήτες». Όχι, που θα μας πτοούσαν κάτι κινούμενα βράχια 8x10^10 τσιγάρα δρόμο (αν και δεν ήταν βράχια, ήταν μπάλες από αέρα, ένα κλικ μεγαλύτερες απ' αυτές που παίζουμε μπιτς βόλεϊ. Ίσως και λίγο μεγαλύτερες, δεν βάνω το χέρι μου στην φωτιά).
Και μετά ήρθαν οι μέλισσες. Ή μάλλον ήρθε η Διεθνής Αστρονομική Ένωση και είπε «το και το». Για την ακρίβεια, όρισαν για πρώτη φορά τι είναι πλανήτης. Όμως ο ορισμός τους ήταν λιγάκι... ηλιοκεντρικός. Ο ορισμός του πλανήτη κατά την ΔΑΕ είναι περισσότερο γεωγραφικός παρά γεωφυσικός. Ορίζει ότι οι πλανήτες είναι σώματα που εξαιτίας της βαρύτητάς τους έχουν πάρει σφαιροειδές σχήμα [μπα, γιατί;], περιφέρονται γύρω απ' τον Ήλιο και έχουν «καθαρίσει την τροχιά τους», δηλαδή είναι αρκετά μεγάλα για να είναι το κυρίαρχο σώμα στην τροχιά που βρίσκονται.
Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Ναι, από την αρχή-αρχή.
Στην αρχαία εποχή τα πράγματα ήταν εύκολα. Έβλεπαν οι άνθρωποι πράγματα στον ουρανό και τα κατηγοριοποιούσαν με βάση την -φαινόμενη- συμπεριφορά τους. Απλανείς αστέρες τα αστέρια, αφού δεν μετακινούνταν στον ουράνιο θόλο, αστέρες πλανήτες τα κοντινά μας σώματα (Ήλιος, Σελήνη, Άρης, Δίας, Αφροδίτη, Ερμής, Κρόνος) που έμοιαζαν να κινούνται στον ουράνιο θόλο. Αυτό δεν ήταν μια διαπίστωση μόνο των δικών μας αρχαίων προγόνων, αλλά των περισσότερων αρχαίων λαών. Επτά κινούμενα ουράνια σώματα, επτά πλανήτες. Κάποια στιγμή η έννοια του πλανήτη άλλαξε, συγκεκριμένα όταν το μοντέλο του Κοπέρνικου έγινε αποδεκτό και η Γη πέρασε στο πάνθεον των πλανητών ενώ η Σελήνη και ο Ήλιος μεταπήδησαν σε νέες κατηγορίες σωμάτων.
Για την ακρίβεια η Σελήνη έμεινε για μεγάλο διάστημα μοναδικό δείγμα του είδους της, καθώς χρειάστηκε να περάσουν δεκαετίες μέχρι να έρθει ο Γαλιλαίος και να ανακαλύψει τέσσερις νέους δορυφόρους (του Δία). Ακόμη και τότε, ο Γαλιλαίος ονόμασε τα σώματα αυτά πλανήτες. Αργότερα ο Χόιγκενς χρησιμοποίησε τον χαρακτηρισμό «φεγγάρι» για τον Τιτάνα, έναν από τους δορυφόρους του Κρόνου (Luna Saturni). Ωστόσο ο Κέπλερ είχε ήδη χρησιμοποιήσει τον όρο «δορυφόρος» από το 1610. Με τον καιρό ο όρος φεγγάρι αντικαταστάθηκε από τον όρο δορυφόρος. Από ειρωνεία της τεχνολογικής εξέλιξης, βέβαια, όταν αρχίσαμε να εκτοξεύουμε τεχνητούς δορυφόρους σε τροχιά γύρω απ' την Γη ο όρος δορυφόρος κατέληξε να σημαίνει συχνότερα τον τεχνητό δορυφόρο κι έτσι πλέον οι όροι φεγγάρι και φυσικός δορυφόρος χρησιμοποιούνται εξίσου σε επιστημονικά κείμενα (στα αγγλικά τουλάχιστον). Ο Ήλιος πάλι κατηγοριοποιήθηκε οριστικά σαν άστρο κατά τον 17ο αιώνα, αν και κάτι τέτοιο είχε προταθεί ήδη από τον 16ο αιώνα.
Όσο όμως η αστρονομία έκανε βήματα μπροστά, γινόταν όλο και πιο εμφανές ότι ο γεωκεντρικός ορισμός του πλανήτη βασιζόταν στην φαινόμενη κίνηση και όχι σε κάποιον αντικειμενικό ορισμό που να κατατάσσει αυτά τα ουράνια σώματα σε ένα σαφές πλαίσιο. Με την δε διαστημική εξερεύνηση, αρχίσαμε να ανακαλύπτουμε ότι τα σώματα που μάθαμε να αποκαλούμε πλανήτες είναι πολύ διαφορετικά μεταξύ τους πράγματα. Οι πλανήτες που είναι εγγύτερα στον Ήλιο είναι βραχώδεις, οι εξώτεροι όμως είναι αέριοι. Οι συστάσεις των πλανητών διαφέρουν πολύ μεταξύ τους, το ίδιο και τα μεγέθη, οι μάζες, οι πυκνότητες, το αν έχουν ατμόσφαιρα ή όχι, αν έχουν μαγνητικό πεδίο ή όχι, αν έχουν γεωλογική δραστηριότητα ή όχι, αν έχουν τεκτονική δραστηριότητα ή όχι, τι είδους τροχιές έχουν, τι είδους ταχύτητες έχουν γύρω απ' τον Ήλιο και απ' τον εαυτό τους και πολλά άλλα. Είναι τόσο ευρεία η γκάμα των χαρακτηριστικών τους που το μόνο κοινό στοιχείο μοιάζει να είναι η περιστροφή τους γύρω απ' τον Ήλιο.
Αν όμως το μόνο κοινό χαρακτηριστικό είναι η άμεση περιστροφή γύρω απ' το άστρο, τότε τι είναι οι κομήτες; Ίσως μάλιστα αυτό να μην είναι τόσο δύσκολο ερώτημα, μιας και εύκολα αποφεύγουμε αυτόν τον σκόπελο μιλώντας για πολύ διαφορετικά σχήματα τροχιών, σώματα από πάγο και την χαρακτηριστική «ουρά», όμως η αστρονομία πρωτοσκόνταψε όταν ανακαλύφθηκε ένα καινούργιο σώμα, το 1801, από τον Ιταλό αστρονόμο Τζουζέπε Πιάτσι. Το σώμα αυτό ήταν η Δήμητρα, ο μεγαλύτερος από τους αστεροειδείς. Αρχικά κανείς δεν ήξερε τι να υποθέσει γι' αυτό το σώμα. Ήταν ανάμεσα στις τροχιές του Άρη και του Δία, όμως ήταν πολύ μικρό για να είναι πλανήτης με την τότε σύγχρονη έννοια του όρου και οι παρατηρήσεις έδειχναν ότι η τροχιά του το έφερνε γύρω απ' τον Ήλιο, δηλαδή δεν ήταν δορυφόρος άλλου σώματος. Στα επόμενα έτη ανακαλύφθηκαν κι άλλα τέτοια σώματα και τελικά ονομάστηκαν αστεροειδείς, επειδή στα τηλεσκόπια της εποχής έμοιαζαν με άστρα, δηλαδή όσο ισχυρό κι αν ήταν το όργανο, το σώμα παρέμενε μια κουκκίδα φωτός.
Ένα παρόμοιο πρόβλημα έκανε την εμφάνισή του με την ανακάλυψη της Έριδας, του πρώτου ουράνιου σώματος πέρα από την τροχιά του Πλούτωνα, που ανακαλύφθηκε το 2005. Αρχικά η ΝΑΣΑ βάφτισε την Έριδα «δέκατο πλανήτη». Σχεδόν αμέσως το σύνολο της διεθνούς αστρονομικής κοινότητας μπλέχτηκε σε έναν κυκεώνα αντιπαράθεσης σχετικά με τον χαρακτηρισμό. Το μεγαλύτερο πρόβλημα, κατά την πλευρά αυτών που επιχειρηματολογούσαν κατά του χαρακτηρισμού ήταν ότι σιγά-σιγά γινόταν εμφανές ότι σύντομα θα ανακαλύπταμε κι άλλα αντικείμενα στην Ζώνη του Κάιπερ (πράγμα που συνέβη, πράγματι, σχεδόν αμέσως). Ίσως τα αντικείμενα αυτά είναι χιλιάδες. Οπότε τι; Θα λέμε ότι το ηλιακό σύστημα έχει χιλιάδες πλανήτες; Δεν μας φτάνει που γεμίσαμε φεγγάρια; Πώς θα μαθαίνουν τα παιδιά όλους αυτούς τους πλανήτες;
Τελικά μπήκε στην μέση η IAU, η Διεθνής Αστρονομική Ένωση, για να βάλει τα πράγματα στην θέση τους. Θεσπίστηκαν τρία κριτήρια που πρέπει να πληροί ένα σώμα για να ονομάζεται πλανήτης. Τα τρία κριτήρια έχουν ως εξής:
1. Να βρίσκεται σε τροχιά γύρω απ' τον Ήλιο κι όχι γύρω από άλλο σώμα
2. Να έχει αρκετή μάζα ώστε οι δυνάμεις που ασκούνται πάνω του να το έχουν κάνει να έχει αποκτήσει σφαιροειδές σχήμα
3. Να έχει "καθαρίσει" την τροχιά του
Παρότι το δεύτερο κριτήριο είναι εμφανώς προβληματικό, το τελευταίο είναι το πιο αμφιλεγόμενο. Είναι φωτογραφική διάταξη και απαγορεύεται από το σύνταγμ... εχμ... συγγνώμη, παρασύρθηκα. Είναι φανερό ότι το τελευταίο κριτήριο μπήκε για να πετάξει τον Πλούτωνα από την λίστα των πλανητών. Χοντρικά σημαίνει ότι το σώμα πρέπει να είναι κατά μάζα το κυρίαρχο αντικείμενο στην τροχιά του. Τα πράγματα γίνονται χειρότερα για τον ορισμό από το γεγονός ότι το κριτήριο δεν είναι μαθηματικό αλλά περισσότερο εμπειρικό. Δεν υπάρχει συγκεκριμένη τιμή-όριο πάνω από το οποίο ορίζεται ο πλανήτης και κάτω από το οποίο μετονομάζεται σε πλανήτη-νάνο. Και πώς θα μπορούσε άλλωστε, αφού έτσι δυο σώματα θα χαρακτηριζόταν διαφορετικά για μικροδιαφορές πάνω σε ένα νεφελώδες κριτήριο. Τόσο νεφελώδες και φωτογραφικό (για τα αντικείμενα της Ζώνης του Κάιπερ), που αν η Γη βρισκόταν στην ίδια θέση με τον Πλούτωνα θα είχε μετονομαστεί σε πλανήτη-νάνο. Δεν νομίζω να χρειάζεται να επιχειρηματολογήσω σχετικά με το πόσο γελοίο είναι αυτό.
Μια ομάδα αστρονόμων αποφάσισε να δώσει λύση σ' αυτό το θέμα και σχεδιάζουν να προωθήσουν έναν νέο ορισμό για τους πλανήτες, ο οποίος έχει ως εξής:
A planet is a sub-stellar mass body that has never undergone nuclear fusion and that has sufficient self-gravitation to assume a spheroidal shape adequately described by a triaxial ellipsoid regardless of its orbital parameters.
Για τους αναγνώστες που δεν ξέρουν αγγλικά, το παραπάνω κείμενο λέει ότι πλανήτης είναι ένα σώμα με υποαστρική μάζα, που δεν έχει ξεκινήσει σύντηξη στον πυρήνα του, που η μάζα του είναι αρκετή ώστε να το συμπιέσει σε σφαιροειδή μορφή και που οι τροχιακές του παράμετροι δεν παίζουν ρόλο.
Υπάρχουν δύο προβλήματα με αυτόν τον ορισμό. Αφενός θεωρητικά μπορεί να υπάρξει πλανήτης με μάζα μεγαλύτερη ενός άστρου (ακόμα και του Ήλιου που δεν ανήκει στους νάνους) και να μην έχει ξεκινήσει σύντηξη στον πυρήνα του. Αρκεί να είναι βραχώδης, όπως η Γη.
Το άλλο πρόβλημα με αυτόν τον ορισμό είναι ότι ονομάζει πλανήτες την Σελήνη και όλους τους φυσικούς δορυφόρους των άλλων πλανητών. Αυτό μπερδεύει τα εγκεφαλικά μου κύτταρα. Η λογική των αστρονόμων που κάνουν την πρόταση είναι ότι από γεωφυσική άποψη δεν υπάρχει κάποια χαρακτηριστική διαφορά ανάμεσα σε πλανήτες και φεγγάρια. Υπάρχουν δορυφόροι μεγαλύτεροι από τον Ερμή και τυπικά τίποτα δεν εμποδίζει αυτά τα σώματα να έχουν μαγνητόσφαιρα, τεκτονική δραστηριότητα, ατμόσφαιρα και ζωή.
Θα πει κανείς, μα υπάρχει μια ειδοποιός διαφορά: ο δορυφόρος περιφέρεται γύρω από ένα άλλο σώμα. Οκέι. Όμως και ο ίδιος ο δορυφόρος μπορεί να έχει δικούς του δορυφόρους. Αυτό καθορίζεται από την σφαίρα Χιλ, δηλαδή την νοητή σφαίρα όπου η επίδραση της βαρύτητας ενός σώματος είναι ισχυρότερη από αυτήν ενός άλλου. Για την Σελήνη αυτή η σφαίρα έχει ακτίνα 60.000 χιλιομέτρων. Οτιδήποτε πέρα από αυτό το σημείο θα αιχμαλωτιστεί από την ίδια την Γη.
Δεν είναι όμως αυτό το μόνο πρόβλημα στον ορισμό του δορυφόρου. Ο δορυφόρος είναι ένα σώμα που περιφέρεται γύρω από ένα άλλο, ξέρουμε όμως πολύ καλά πως αυτό είναι ένα ψέμα ή μάλλον μια ανακρίβεια. Στην πραγματικότητα τα δύο σώματα κινούνται γύρω από το κοινό κέντρο μάζας τους. Κι αν αυτό μπορεί να φαίνεται επουσιώδες για πλανήτες με αναλογικά μικρούς δορυφόρους, γίνεται σημαντικό για σώματα που έχουν αναλογικά τεράστιους δορυφόρους, όπως ο Πλούτωνας. Ο Πλούτωνας έχει πολλούς μικρούς δορυφόρους κι έναν μεγάλο, τον Χάροντα. Ο Χάροντας είναι τόσο μεγάλος σε σχέση με τον Πλούτωνα που το κοινό κέντρο μάζας τους βρίσκεται στο κενό μεταξύ των δύο σωμάτων. Εκεί τα όρια για το τι είναι δορυφόρος και τι πλανήτης συσκοτίζονται τελείως και την σκαπουλάρουμε ονομάζοντάς το δυαδικό σύστημα, που μπερδεύει ακόμα περισσότερο τα εγκεφαλικά μου κύτταρα.
Τούτος ο νέος ορισμός φιλοδοξεί να λύσει το πρόβλημα, ονομάζοντάς τα όλα πλανήτες. Τέλεια. Τώρα μένει μόνο να απομνημονεύουμε 25.003 πλανήτες του Ηλιακού Συστήματος, πράγμα που θα κάνει πολύ βαρετές τις ερωτήσεις τύπου «πόσους πλανήτες έχει το Ηλιακό Σύστημα» σε τηλεπαιχνίδια και συναθροίσεις εξυπνάκηδων φίλων.
Το όλο πρόβλημα με αυτούς τους ορισμούς ξεκινάει από το γεγονός ότι προσπαθούν να ορίσουν κάτι που έχουμε αυθαίρετα αποφασίσει ότι είναι έτσι. Δεν υπάρχει ορισμός του τι είναι ήπειρος και τι είναι νησί. Είναι η Αυστραλία νησί; Είναι η Αφρική νησί; Κι αν όχι, γιατί όχι; Δεν υπάρχουν αληθινά κριτήρια γιατί πολύ απλά αποφασίσαμε ότι τούτο είναι ήπειρος και εκείνο είναι νησί. Είναι ιδέα, όχι φυσική πραγματικότητα.
Το ίδιο ισχύει και με τον ορισμό του πλανήτη, του δορυφόρου και του αστεροειδή. Ακόμη κι αυτός ο νέος ορισμός εισάγει δυο αυθαίρετα κριτήρια, το να έχει το σώμα υποαστρική μάζα και να είναι σφαιροειδές. Γιατί να είναι σφαιροειδές; Από ποιο όριο σφαιρικότητας και έπειτα θεωρείται πλανήτης; Κι αν το ορίσουμε μαθηματικά, δεν είναι άδικο για τα σώματα που έχουν ελάχιστες διαφορές μεταξύ τους αλλά είναι σε αντίθετες πλευρές των ορίων; Και γιατί να έχει υποαστρική μάζα το σώμα; Δεν αρκεί το κριτήριο «να μην εκπέμπει ενέργεια μέσω πυρηνικής σύντηξης»;
Τελικά το τι είναι πλανήτης είναι περισσότερο ένας αυθαίρετος ορισμός, παρόμοιος με τους διαχωριστικούς ορισμούς για το τι είναι ωκεανός, νησί και ήπειρος. Τυπικά θα μπορούσαμε να ονομάσουμε πλανήτες όλους τους αστεροειδείς. Άλλωστε πληρούν το κριτήριο της περιφοράς γύρω απ' τον Ήλιο, ενώ μερικοί έχουν και δικούς τους δορυφόρους. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι όταν μιλάμε για το τι είναι πλανήτης (γιατί τα άστρα και οι δορυφόροι έχουν πιο ακριβείς ορισμούς) πρέπει να έχουμε υπόψιν ότι ο μόνος λόγος να συμπεριλάβουμε ή όχι ένα αντικείμενο είναι αν μιλάμε για τον ορισμό κατά IAU ή όχι.
Βρε, μανία που έχει ο άνθρωπος να βάζει όρια και ταμπέλες στην φύση. Αφήστε την ήσυχη και ονομάστε πλανήτη αυτό που θέλετε, χωρίς να προσπαθείτε να το ορίσετε σκληροπυρηνικά. Μια ιδέα είναι όλα.
Και τώρα απαντήστε στην ερώτησή μου: Πόσους πλανήτες έχει το Ηλιακό Σύστημα;
Μας γάμησες νυχτιάτικα! Διάβασα μέχρι τη μέση και πάλι ήταν πολλά. Κουράστηκα. Αν και βλέπω ότι το έχω βαθμολογήσει το ποστ σου θετικά. Δεν θυμάμαι αν το διάβασα όλο τότε.
Φυσικά διάβασα και την τελευταία πρόταση που λες όχι στα σκληροπυρηνικά και μια ιδέα είναι όλα. Θεούλης όπως πάντα. Μου άρεσε αυτό. Για τα προηγούμενα κι εγώ αυτό λέω. Πλανήτης είναι αυτό που πλανιέται. Το ότι είπαν τους δορυφόρους των άστρων κάποια στιγμή και σήμερα το λέμε έτσι, δεν γαμιέται; Κι αυτόν που δεν χωνεύει τσι πούστηδοι, ομοφοβικό τον λένε αντί να τον πουν μισομοφυλόφιλο. Εδώ βλέπεις επίθετα (μέρη του λόγου) να χρησιμοποιούνται σαν ουσιαστικά.
Μια και φέρνεις την έννοια του πλανήτη όμως, βάζω κι εγώ ένα ερώτημα. Έτσι κι αλλιώς ο πλανήτης θα γίνει κόκκινος;
Τέλος!