Δημοσίευσηαπό Ακρίδης Κατσαριδόπουλος » 25 Φεβ 2023, 16:00
Ελεύθεροι γεωργοί, δουλοπάροικοι, δούλοι
Ο «Ελεύθερος γεωργός» ουσιαστικά δεν ήταν ελεύθερος, γιατί η γη που καλλιεργούσε ενέπιπτε είτε στην περιοχή των δημοσίων γαιών είτε των βακουφικών, είτε ακόμη των ιδιωτικών. Επομένως ο ελεύθερος γεωργός ήταν ραγιάς του δημοσίου η των θρησκευτικών ιδρυμάτων η του τιμαριούχου και τυπικά δεν είχε δικαίωμα ιδιοκτησίας, αλλά μόνο γαιοχρησίας αυτή όμως μεταβιβαζόταν και στους απογόνους του.
Ο «Ελεύθερος γεωργός» είχε καθήκον να καλλιεργεί κανονικά — δύο χρόνια στα τρία — τις γαίες για τις οποίες είχε δικαίωμα γαιοχρησίας, και να πληρώνει τους καθορισμένους φόρους. Αν παραμελούσε να τις καλλιεργήσει μέσα στα προσδιορισμένα χρονικά όρια, τότε έχανε τα δικαιώματα του επάνω σ' αυτές και ο τιμαριούχος η το κράτος μπορούσε να τις διαθέσει σε άλλο γεωργό με tapu, με έγγραφο δηλαδή που δήλωνε την πράξη υποτέλειας και τελικά τον τίτλο γαιοχρησίας. Αυτό — ως ένα σημείο βέβαια — ωφελούσε τον τιμαριούχο, γιατί ο νέος γεωργός θα όφειλε να πληρώσει ένα ποσό χρημάτων σ' αυτόν. Ωστόσο, όταν δεν βρισκόταν γρήγορα αντικαταστάτης του γεωργού, τότε η γη έμενε ακαλλιέργητη και αυτό έβλαπτε και τον τιμαριούχο και το κράτος. Γι' αυτό και δεν ενθαρρυνόταν συνήθως η αποχώρηση του γεωργού. Στην περίπτωση όμως που ένας γεωργός εγκατέλειπε το κτήμα του και κατέφευγε σε μια πόλη για να ακολουθήσει άλλο επάγγελμα, ήταν υποχρεωμένος να πληρώσει στον τιμαριούχο βαρύ πρόστιμο, το çift bozan akçesi, που ισοδυναμούσε με ένα χρυσό δουκάτο τον χρόνο.
Ουσιαστικά, ο «Ελεύθερος γεωργός» ήταν δεμένος με το χωράφι του, με το κτήμα του, και δεν ήταν εύκολο να φύγει από τον τόπο του, γιατί οι μετακινήσεις των γεωργών από τόπο σε τόπο απαγορεύονταν. Η κεντρική εξουσία προσπαθούσε να περιορίσει όσο το δυνατόν παρόμοιες μετακινήσεις, γιατί μείωναν τους πόρους ζωής των σπαχήδων και επομένως κατέτριβαν τις βάσεις του τιμαριωτικού συστήματος της αυτοκρατορίας. Οι σπαχήδες είχαν το δικαίωμα μέσα σε 15 χρόνια να υποχρεώσουν τον χωρικό να γυρίσει πίσω στα κτήματά του, ύστερα όμως από σχετική άδεια του καδή. Πάντως επιθυμία της κεντρικής εξουσίας ήταν να διατηρήσει ακμαίο και παραγωγικό το τιμαριωτικό σύστημα , θεμέλιο ουσιαστικά του οθωμανικού κράτους, και να δημιουργήσει σχετικά ανεκτές συνθήκες διαβιώσεως και ασφάλεια καλλιέργειας στο γεωργό. Επιπλέον, για να αποφευχθεί η κατάτμηση των γαιών και να διατηρηθούν βιώσιμες οικογενειακές γαίες, το κράτος απαγόρευε την κληρονομική μεταβίβαση τμημάτων αυτών των γαιών και επέτρεπε μόνο την κληρονομική μεταβίβαση της συνολικής γαιοχρησίας.
===========================
Οι δουλοπάροικοι αποτελούσαν χωριστή ομάδα γεωργών, οι οποίοι αντίθετα με τους ελεύθερους γεωργούς δεν είχαν γαίες, δηλαδή δικαιώματα γαιοχρησίας. Ένα μεγάλο μέρος της τάξεως των δουλοπαροίκων απαρτιζόταν από γεωργούς οι οποίοι κατά την εποχή της οθωμανικής κατακτήσεως δεν ήταν εγγεγραμμένοι στα κτηματολόγια των Βυζαντινών, από νέους που είχαν εγκαταλείψει τα κτήματα των γαιοκτημόνων στα οποία εργάζονταν, καθώς και από πολλούς νομάδες που δεν ήταν επίσης εγγεγραμμένοι σε κτηματολόγια. Άλλοι πάλι προέρχονταν από χριστιανικούς πληθυσμούς βίαια εκτοπισμένους από διάφορα μέρη που κυριεύθηκαν από τους Τούρκους. Η τάξη αυτή πρέπει να ήταν πολυπληθής, αν λάβει κανείς υπ' όψη τις διάφορες ομάδες που την αποτελούσαν, και πολυπληθέστερη ασφαλώς κατά την ταραγμένη εποχή των κατακτήσεων.
Οι συνθήκες της ζωής των δουλοπαροίκων διέπονταν από γραπτούς κανονισμούς, οι οποίοι καθόριζαν τη νομική τους υπόσταση, και των οποίων μόνο οι γενικές αρχές θα δοθούν. Οι δουλοπάροικοι ήταν δεμένοι με τη γη, ήταν δηλαδή στη διάθεση του γαιοκτήμονος κυρίου τους και οι απόγονοι τους διατηρούσαν την ιδιότητα αυτή. Οι ακτήμονες αυτοί εργάζονταν ως αγροτικοί εργάτες στα κτήματα των τιμαριούχων κυρίως, ή και ως γεωργοί, δηλαδή καλλιεργούσαν ορισμένες γαίες, κατά κανόνα σχεδόν μικρής εκτάσεως, για δικό τους λογαριασμό. Ο τιμαριούχος τους παραχωρούσε συνήθως τον σπόρο, τα ζώα για την άροση και τα απαραίτητα εργαλεία. Απαγορευόταν η ενοικίαση των ζώων, σε άλλους γεωργούς και η απώλειά τους λόγω παραμελήσεως η ανεπαρκούς διατροφής και κακής συντηρήσεως συνεπαγόταν την αναπλήρωσή τους με έξοδα του δουλοπαροίκου. Ο ίδιος όφειλε επίσης να αναπληρώσει τα εργαλεία που χάνονταν η καταστρέφονταν. Σχετικά με την καλλιέργεια του κτήματος ο δουλοπάροικος ήταν υποχρεωμένος να σπείρει ποσότητα σπόρου όχι μικρότερη από εκείνη που όριζε ο τιμαριούχος η ο διαχειριστής του, και να καλλιεργεί τους αγρούς με την ενδεδειγμένη ευσυνειδησία. Την εποχή της συγκομιδής ο δουλοπάροικος αφαιρούσε ποσότητα σπόρου ίση με εκείνη που είχε σπαρθεί, και το υπόλοιπο της συγκομιδής χωριζόταν συνήθως σε δύο ίσα μέρη, ένα για τον τιμαριούχο, το άλλο για τον δουλοπάροικο. Ο τελευταίος έπρεπε φυσικά να αφαιρέσει από την ποσότητα που του ανήκε και τον έγγειο φόρο, ο οποίος όμως ήταν μικρότερος από εκείνον που κατέβαλλε ο ελεύθερος γεωργός.
Οι δουλοπάροικοι, με την προϋπόθεση ότι είχαν εργασθεί επί ορισμένα χρόνια στα κτήματα ενός τιμαριούχου και ύστερα από γραπτή συμφωνία με αυτόν, ήταν δυνατόν να ανέλθουν στην τάξη των ελεύθερων γεωργών. Επιδίωξη και πολιτική του οθωμανικού κράτους ήταν η δημιουργία όσο το δυνατόν μεγαλύτερης τάξεως ελεύθερων γεωργών, γιατί μια τέτοια κατάσταση πραγμάτων αποτελούσε εγγύηση ασφαλείας στην ύπαιθρο και ομαλής και προσοδοφόρας καλλιέργειας της γης. Έτσι το κράτος αποκαθιστούσε ακτήμονες δουλοπάροικους σε γαίες, για να αυξήσει ακριβώς την τάξη των ελεύθερων γεωργών.
===========================
Μια άλλη τάξη αποτελούσαν οι αιχμάλωτοι πολέμου η δούλοι, που εργάζονταν κυρίως σε σουλτανικές και βακουφικές γαίες η στα κτήματα διαφόρων ισχυρών αρχόντων της αυτοκρατορίας. Το κράτος τέλος χρησιμοποιούσε επίσης δούλους σε φυτείες ρυζιού και άλλα κτήματα που τα προϊόντα τους προορίζονταν για τις ανάγκες του στρατού και της Αυλής. Οι δούλοι ήταν πάντοτε στη διάθεση των κυρίων τους, οι οποίοι μπορούσαν να τους μεταφέρουν οπουδήποτε επιθυμούσαν, και φυσικά να τους πουλήσουν. Μολονότι οι δούλοι πουλιούνταν και αγοράζονταν ως άτομα στα διάφορα σκλαβοπάζαρα της αυτοκρατορίας, οι ενδιαφερόμενοι προτιμούσαν συνήθως να αγοράζουν μια οικογένεια δούλων, γιατί αποτελούσε μια υπεύθυνη μονάδα μέσα στο αγρόκτημα και εγγύηση για την τάξη και την απρόσκοπτη καλλιέργεια της γης. Τα παιδιά των δούλων είχαν ως άτομα επίσης την ίδια ιδιότητα και δεν ακολουθούσαν την τύχη των γονέων τους στην περίπτωση που οι τελευταίοι αποκτούσαν την ελευθερία τους με την καταβολή των λύτρων, εκτός αν και για τα παιδιά καταβάλλονταν χωριστά λύτρα. Όταν γίνονταν ελεύθεροι μπορούσαν, αν το επιθυμούσαν, να επιστρέψουν στην πατρίδα τους. Οι δούλοι ήταν δυνατόν επίσης να ελευθερωθούν, εφόσον ο κύριός τους ήθελε μετά από πιστή υπηρεσία και αποδοτική εργασία ορισμένων χρόνων να τους αποδώσει την ελευθερία τους.
0 .